Neuroscience Department

Η Σκλήρυνση κατά Πλάκας (ΣκΠ) ή Πολλαπλή Σκλήρυνση είναι ίσως η συχνότερη νευροεκφυλιστική νόσος του κεντρικού νευρικού συστήματος (ΚΝΣ). Εκδηλώνεται κυρίως σε άτομα ηλικίας 20-50 ετών, με τις γυναίκες να προσβάλλονται δύο με τρεις φορές συχνότερα από τους άνδρες και επηρεάζει πέραν των δύο εκατομμυρίων ατόμων παγκοσμίως. Πολλοί παράγοντες έχουν συνδεθεί με την δημιουργία της ΣκΠ, μεταξύ αυτών γενετικές μεταλλάξεις, ιστορικό λοίμωξης από τον ιό Εpstein Barr (EBV), έλλειψη βιταμίνης D, κάπνισμα κ.ά. χωρίς ωστόσο να έχουν προσδιοριστεί τα ακριβή αίτια της παθογένεσης. 

Το Τμήμα Νευροεπιστημών του Ινστιτούτου Νευρολογίας & Γενετικής Κύπρου, με διευθυντή τον καθηγητή Κλεόπα Κλεόπα, ασχολείται, μεταξύ άλλων, με την μελέτη της παθολογίας της Σκλήρυνσης κατά Πλάκας (ΣκΠ), με απώτερο σκοπό την εύρεση πιθανών στόχων για πιο εξειδικευμένες θεραπείες. Οι μελέτες εστιάζουν στην επικοινωνία των νευρικών κυττάρων μέσω χασματοσυνδέσεων, καναλιών που επιτρέπουν την ανταλλαγή πληροφοριών από ένα κύτταρο στο άλλο και φένεται ότι είναι καθοριστική για την πορεία της νόσου. Επίσης, χρησιμοποιούνται πειραματικά μοντέλα της νόσου όπως και μεταθανάτια δείγματα ανθρώπινου εγκεφάλου από εγγεγραμμένους δωρητές ασθενείς με ΣκΠ, ώστε να μελετηθεί η παθολογία της νόσου, η διατάραξη της διαμπερότητας του αιματοεγκεφαλικού φραγμού, όπως και να επαληθευτούν οι πιθανοί στόχοι για θεραπείες. 

Στη ΣκΠ οι εστιακές βλάβες στο ΚΝΣ οδηγούν σε απομυελίνωση, και η θέση και έκτασή τους οδηγεί σε ένα ευρύ φάσμα συμπτωμάτων. Οι βλάβες που προκαλούνται μπορεί να είναι σε κάποιο βαθμό αναστρέψιμες ή σε μερικές περιπτώσεις μόνιμες. Τα νευρολογικά συμπτώματα συνήθως περιλαμβάνουν αδυναμία, κόπωση, προβλήματα κινητικότητας, μούδιασμα, έλλειψη συντονισμού των κινήσεων, απώλεια της ισορροπίας, προβλήματα όρασης κ.α. Η ΣκΠ κατηγοριοποιείται ευρέως στους ακόλουθους τρεις φαινότυπους: υποτροπιάζουσα-διαλείπουσα σκλήρυνση κατά πλάκας (RRMS), πρωτοπαθώς εξελισσόμενη σκλήρυνση κατά πλάκας (PPMS) και δευτερογενής προϊούσα σκλήρυνση κατά πλάκας (SPMS), ανάλογα με την πορεία της νόσου. Η ακριβής διάγνωση γίνεται με την πλήρη νευρολογική εξέταση, συνοδευόμενη από παρακλινικές εξετάσεις, όπως την μαγνητική τομογραφία (MRI) του κεντρικού νευρικού συστήματος, την μυελογραφία και την οσφυονωτιαία παρακέντηση.

Η ΣκΠ είναι χρόνια προϊούσα νόσος, για την οποία δεν υπάρχει μέχρι σήμερα πλήρης ίαση. Ωστόσο, η έγκαιρη θεραπευτική αντιμετώπιση, ειδικά σε περιόδους υποτροπής, αποτελεί κομβικό σημείο στη μετέπειτα πορεία της νόσου. Οι διαθέσιμες θεραπείες, αν και  συνοδεύονται από αρκετούς περιορισμούς, μπορούν να επιβραδύνουν την εξέλιξη, να μειώσουν τη φλεγμονή και τα συμπτώματά της και να βοηθήσουν στην πρόληψη μελλοντικών υποτροπών, όπως τη δημιουργία νέων πλακών. Κατά τα τελευταία έτη, η έρευνα για τη θεραπεία της ΣκΠ βρίσκεται στο προσκήνιο, με πολλές ερευνητικές ομάδες να εστιάζουν σε θεραπείες με λιγότερες παρενέργειες από τις υπάρχουσες. Αρκετές μελέτες επικεντρώνονται επίσης στον ρόλο που διαδραματίζουν παράγοντες όπως η μεσογειακή διατροφή, η άσκηση, η λήψη βιταμινών κ.ά. και πώς αυτοί συμβάλουν στη βελτίωση και τη μείωση των υποτροπών της νόσου. Επίπρόσθετα, η  γονιδιακή θεραπεία ή η μεταμόσχευση πρόδρομων κυττάρων για την ίαση της ασθένειας αποτελούν επίκεντρο των πιο πρόσφατων ερευνών.

Το ΚΝΣ αποτελείται από νευρώνες και γλοία, τα οποία περιλαμβάνουν τα ολιγοδενδροκύτταρα, μικρογλοία, αστροκύτταρα και επενδυματικά κύτταρα. Αρχικά, τα γλοία θεωρούνταν παθητικά κύτταρα, τα οποία εξυπηρετούσαν τη φυσική υποστήριξη των νευρώνων. Ωστόσο, στη συνέχεια, αναγνωρίστηκε ο κρίσιμος ρόλος που διαδραματίζουν στην υποστήριξη και προστασία των νευρώνων και των αξόνων τους, στην αποτελεσματική επικοινωνία μεταξύ όλων των κυττάρων του ΚΝΣ, στη διατήρηση της ομοιόστασης, στη διευκόλυνση του σχηματισμού συνάψεων, στην μεταφορά νευροδιαβιβαστών  και στην ανίχνευση φλεγμονών και βλαβών. Τα γλοία κύτταρα έχουν την πολύ σημαντική δυνατότητα να αλλάζουν τον φαινότυπό τους και να προσαρμόζονται στις περιβαλλοντικές ανάγκες. Κατά τη διάρκεια της πρώιμης ΣκΠ θεωρείται ότι πυροδοτείται η ενεργοποίηση των γλοίων κυττάρων, παρ΄ολ΄αυτά, η επίμονη ενεργοποίησή τους, ανεξάρτητα από τις αυτοάνοσες αλληλεπιδράσεις, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα στην εξέλιξη της νόσου.

Η παθολογία της ΣκΠ χαρακτηρίζεται από την αυτοάνοση επίθεση των Τ λεμφοκυττάρων προς τη μυελίνη, η οποία είναι η ουσία που περιβάλλει τους άξονες των νευρώνων. Ρόλος της μυελίνης είναι η μόνωση και η στήριξη των νευρώνων καθώς και η γρηγορότερη μετάδοση των μηνυμάτων από και προς τον εγκέφαλο. Η δε καταστροφή της έχει ως αποτέλεσμα τη μη επιτυχή ή την επιβράδυνση της μετάδοσης των μηνυμάτων. Η φλεγμονή που δημιουργείται οδηγεί στην απομυελίνωση και ακολούθως στην εκφύλιση και την καταστροφή των νευρώνων, με συνέπεια την αντικατάστασή τους με πλάκες από ουλώδη ιστό (σκλήρυνση). Τα ολιγοδενδροκύτταρα, που είναι υπεύθυνα για την δημιουργία και διατήρηση της μυελίνης, μπορεί, επίσης, να καταστραφούν λόγω της φλεγμονής, ενεργοποιώντας επιπλέον τα αστροκύτταρα και τα μικρογλοία. Η ενεργοποίηση αυτή δημιουργεί περαιτέρω φλεγμονή, μια διαδικασία η οποία είναι γνωστή ως γλοίωση. Σημειώνεται ότι άγνωστη παραμένει μέχρι σήμερα η αιτία που τα Τ λεμφοκύτταρα αναγνωρίζουν τη μυελίνη ως ξένο σώμα και τον ακριβή τρόπο που διαπερνούν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό.

Η σωστή λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος αποτελεί απόλυτη προϋπόθεση για την επαναμυελίνωση και την διόρθωση των βλαβών. Πολλοί παράγοντες ελέγχουν αυτή την διαδικασία, συμπεριλαμβανομένων των αστροκυττάρων και μικρογλοίων, των ιδίων των απομυελινωμένων αξόνων, καθώς και διαφόρων φλεγμονωδών μορίων. Η αποτυχία της επαναμυελίνωσης αποτελεί κοινό εύρημα στις βλάβες που έχουν προκληθεί από τη ΣκΠ και φαίνεται να συνδέεται με την ανεπαρκή ενεργοποίηση, στρατολόγηση ή/και διαφοροποίηση των πρόδρομων κυττάρων των ολιγοδενδροκυττάρων και την παρουσία σημαντικής φλεγμονής. Βασικός λόγος για την ανάγκη της περαιτέρω κατανόησης της αντίδρασης του ανοσοποιητικού συστήματος σε ασθενείς με ΣκΠ είναι ο προσδιορισμός βιοδεικτών της νόσου, οι οποίοι διευκολύνουν την αξιολόγηση της ασθένειας και την πρόβλεψη της μελλοντικής πορείας της.

Τα βιολογικά μονοπάτια και η θεραπευτική ικανότητα της επαναμυελίνωσης έχουν αποκτήσει αυξανόμενο ενδιαφέρον τις τελευταίες δεκαετίες, όπως επίσης και η επικοινωνία μεταξύ ολιγοδενδροκυττάρων, αστροκυττάρων και μικρογλοίων. Η ενίσχυση της ενδογενούς επαναμυελίνωσης θα μπορούσε να είναι μία από τις πιο υποσχόμενες παρεμβάσεις για την καθυστέρηση, την πρόληψη ή την αναστροφή της εξέλιξης της νόσου. Καθώς η επαναμυελίνωση είναι σύνθετη πολυπαραγοντική διαδικασία, απαιτείται λεπτή ρύθμιση του συντονισμού των εκκρίσεων των ανοσοκυττάρων, έτσι ώστε να έχει αρκετό μέγεθος και διάρκεια. Τα γλοία κύτταρα είναι καθοριστικοί ρυθμιστές στην ενορχήστρωση της συγκεκριμένης δραστηριότητας του ΚΝΣ και η ανάλυση των λειτουργικών μηχανισμών που βρίσκονται πίσω από τις αλληλεπιδράσεις τους, αποτελεί κλειδί, τόσο για την κατανόηση όσο και για τη στόχευση αυτών των εκκρίσεων.

Η ιατρική έχει κάνει άλματα προς την ανακάλυψη της αιτίας της ΣκΠ, της παθογένειας αλλά και της διαχείρισής της. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει πλήρης ίαση, λόγω της ετερογένειας  της ασθένειας. Δεδομένου του σημαντικού ρόλου των γλοιών κυττάρων στην παθογένεια και την εξέλιξη της ΣκΠ, η διαμόρφωση της φλεγμονής θα μπορούσε ενδεχομένως να αποτελέσει κρίσιμο ορόσημο στη διαχείρισή της. Τα γλοία κύτταρα λειτουργούν με συνεργιστικό τρόπο, ως εκ τούτου, οι αλληλεπιδράσεις τους έχουν αναδειχθεί ως σημαντικός στόχος για την προώθηση της επαναμυελίνωσης. Η σωστή λειτουργία του ΚΝΣ και της επιτυχούς επαναμυελίνωσης στηρίζεται στην επικοινωνία τόσο των νευρώνων, όσο και των γλοιών κυττάρων. Καταλήγοντας, η κατανόηση αυτών των πολύπλοκων δυναμικών αλληλεπιδράσεων θα επιτρέψει πιο εξειδικευμένη στόχευση κατά την εξέταση πιθανών θεραπευτικών στόχων. 

Λεπτομερής περιγραφή του άρθου έχει δημοσιευτεί στο επιστημονικό περιοδικό International Journal of Molecular Sciences, με τίτλο ‘Glial Cells as Key Regulators in Neuroinflammatory Mechanisms Associated with Multiple Sclerosis’ (https://doi.org/10.3390/ijms25179588). 

Στυλιανή Θεοφάνους
Διδακτορική Φοιτήτρια PhD στις Νευροεπιστήμες
Τμήμα Νευροεπιστημών