Molecular Virology Department

Η Δρ. Χριστίνα  Χριστοδούλου, αφυπηρέτησε από το Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου στις 31 Αυγούστου, ως Διευθύντρια του Τμήματος Μοριακής Ιολογίας, Ανώτερος Επιστήμονας και Καθηγήτρια στη Μεταπτυχιακή Σχολή του ΙΝΓΚ. Η Χριστίνα Χριστοδούλου εργάστηκε με ζήλο θέτοντας τον εαυτό της στην υπηρεσία του πολίτη αλλά και ως στόχο της την έρευνα και παράλληλα την εκπαίδευση. Αυτή την δυνατότητα της την πρόσφερε ο ίδιος ο εμπνευστής και δημιουργός του ΙΝΓΚ, ο Δρ. Λεύκος Μίττλετον προσλαμβάνοντάς την στο ΙΝΓΚ, με σκοπό να δημιουργήσει τμήμα Ιολογίας.

ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΤΗΣ ΔΡ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ
Αμέσως μετά το τέλος της Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη Λευκωσία, η Δρ. Χριστοδούλου έφυγε στο Παρίσι όπου πήρε το πρώτο της πτυχίο στη Βιοχημεία και μεταπτυχιακό στη Γενετική των Μικροοργανισμών από το Πανεπιστήμιο Universite Paris XI- Centre Scientfique d'Orsay. Στη συνέχεια πήρε ένα δεύτερο μεταπτυχιακό από το Universite Paris VI- Centre de Jussieu και αφού πήρε και το Diplome de Virologie από το Institut -Pasteur Paris συνέχισε για το Διδακτορικό της στην Ιολογία στο Institut Pasteur- Paris. Μετά το τέλος των σπουδών της εργοδοτήθηκε με συμβόλαιο για δύο χρόνια στο Institut Pasteur-Paris τα οποία κατέληξαν σε μόνιμη θέση ερευνητού στον ίδιο χώρο. Στις αρχές του 1994 και αφού συζήτησε εκτενώς με τον Δρ Μίττλετον την δημιουργία ενός τμήματος Μοριακής Ιολογίας στην Κύπρο, αποδεσμεύτηκε από το Institut Pasteur- Paris, και από τις 2 Ιανουαρίου 1995 άρχισε να εργάζεται στο ΙΝΓΚ.

A) ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ
Ο μεγάλος στόχος που βρέθηκε μπροστά στη Χριστίνα Χριστοδούλου με το ξεκίνημά της στο ΙΝΓΚ ήταν  να δημιουργήσει το Τμήμα Μοριακής Ιολογίας μια χρονική στιγμή που η Μοριακή Βιολογία και οι εφαρμογές της στη διαγνωστική και στη Δημόσια Υγεία μόλις ξεκινούσαν. 

Το στοίχημα κερδήθηκε, και μερικούς μήνες μετά, το Τμήμα άρχισε να προσφέρει υπηρεσίες πρώτα στην ανίχνευση νευροτρόπων ιών, όχι μόνο στους ασθενείς του ΙΝΓΚ, αλλά και στους ασθενείς των νοσοκομείων. Η έγκαιρη και ακριβής ανίχνευση του ιού και όχι μόνο της ανοσοποιητικής απάντησης του οργανισμού στον ιό, βοήθησε στην εξιχνίαση δύσκολων και αδιάγνωστων περιστατικών όπως και στην παρακολούθηση μεταμοσχευμένων ή άλλων χρόνιων ασθενών. Με το πέρασμα του χρόνου και ανάλογα με τις ανάγκες των νοσοκομείων το Τμήμα εξειδικευόταν στην ανίχνευση όλο και μεγαλύτερου αριθμού ιών, φθάνοντας σήμερα όχι μόνο στην ανίχνευση και ταυτοποίηση αλλά και στον μοριακό χαρακτηρισμό μεταλλαγμένων στελεχών, συχνά σημαντικό για την σοβαρότητα της λοίμωξης άλλα και για την επιλογή της φαρμακευτικής αγωγής.

Β) ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ-ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ
Παράλληλα με τις διαγνωστικές υπηρεσίες η Χριστίνα Χριστοδούλου ξεκίνησε να εργάζεται για τη Δημόσια Υγεία. Και φυσικά στην επιδημία Ιογενούς Μηνιγγίτιδας που ξέσπασε στην Κύπρο το 1996, μαζί με την μικρή τότε ομάδα της τάχθηκαν στο πλευρό του Υπουργείου Υγείας, όχι μόνο για να ταυτοποιήσουν τον ιό που την προκαλούσε αλλά και για να μελετήσουν τη διασπορά του ώστε η επίβλεψή του να βοηθήσει στην ανακοπή της πορείας του. Ο ιός ταυτοποιήθηκε, πρόκειται για Coxsackie B5, που ανήκει στην οικογένεια των εντεροϊών και είναι νευροτρόπος. 

Από τότε, η Χριστίνα Χριστοδούλουμε την ομάδα της, έμεινε πάντοτε στο πλευρό του Υπ. Υγείας, συνυπεύθυνη  για τις ταυτοποιήσεις ιών που προκαλούσαν επιδημίες μικρής ή μεγάλης εμβέλειας. Μερικές από αυτές τις μικρές και μεγάλες επιδημίες ήταν κατά καιρούς η Γαστρεντερίτιδα σε βρέφη από Αδενοϊό, Γαστρεντερίτιδα σε παιδιά από Ροταϊό, Επιδημία Γρίπης σε άτομα όλων των ηλικιών από τον αναδυόμενο ιό Η1Ν1, επιδημία εγκεφαλίτιδας σε ηλικιωμένα άτομα από τον Ιό του Δυτικού Νείλου. Σ ’αυτό τον κατάλογο δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε τον SARS-CoV2, αναδυόμενο ιό που έκανε την εμφάνισή του στο τέλος του 2019 στην Κίνα για να «προελάσει» σαν στρατηλάτης σ΄όλο τον κόσμο.  Και σε αυτή την περίπτωση η Χριστίνα Χριστοδούλου δούλεψε ακούραστα συντονίζοντας εξαιρετικά την ομάδα της και το έκτακτο προσωπικό. Σε έντονους ρυθμούς κάλυψαν περισσότερες από μισό εκατομμύριο αναλύσεις σε συνεργασία με το Υπ. Υγείας με σκοπό  να σταματήσει η διασπορά του ιού. Εκείνη την περίοδο που η ομάδα βρέθηκε να δουλεύει με μεγάλους αριθμούς δειγμάτων αγνώστου επικινδυνότητας, σίγουρα όμως υψηλής, η Δρ Χριστοδούλου έβαλε σκοπό να λειτουργήσει στο ΙΝΓΚ ένα εργαστήριο ψηλής βιοασφάλειας. Με πολύ κόπο, επιμονή, σκληρή εργασία και την υποστήριξη του Διευθυντή του ΙΝΓΚ Καθ. Λεωνίδα Φυλακτού, η Χριστίνα κατάφερε να βρίσκεται σήμερα στο ΙΝΓΚ το μοναδικό εργαστήριο Βιοασφάλειας Επιπέδου 3 στην Κύπρο. (Biosafety Level 3 Laboratory – BSL3). 

Με σκληρή και αποτελεσματική δουλειά και σίγουρα με το προσωπικό του Τμήματός της στο πλευρό της, το Τμήμα είναι το «Κέντρο Αναφοράς για τους Εντεροϊούς» Παγκύπρια όπως επίσης το «Κέντρο Αναφοράς για τον SARS-CoV2».

Γ) ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ
Παράλληλα με την διαγνωστική, η Δρ. Χριστοδούλου ανέπτυξε και ερευνητική δραστηριότητα. Πάντοτε πίστευε ότι οι καλύτερες θεραπείες επιτυγχάνονται όταν γνωρίζουμε, εκτός φυσικά από τα κλινικά συμπτώματα, την παθογένεια, δηλαδή τον βιολογικό μηχανισμό που οδηγεί στην ασθένεια  και ακόμη καλύτερα την προέλευση αυτού του μηχανισμού. Σ’ αυτή τη βάση, η Δρ. Χριστοδούλου ξεκίνησε σημαντική μελέτη, χρονοβόρα και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, σχετικά με τον ρόλο των κυριότερων Ερπητοϊών, ιδίως του ιού Epstein Barr (EBV) στην Σκλήρυνση Κατά Πλάκας (ΣΚΠ).  Οι εργασίες έγιναν στα πρώτα χρόνια της ύπαρξης του τμήματος και αφορούσαν τη διερεύνηση παρουσίας/απουσίας του γονιδιώματος Ερπητοϊών με έμφαση στο γονιδίωμα του EBV, σε δείγματα Εγκεφαλονωτιαίου Υγρού και αίματα ασθενών με ΣΚΠ. Εκεί φάνηκε ότι DNA Ερπητοϊού, συχνότερα του EBV ή του απλού έρπητα, HSV1/2 μπορούσαν να ανιχνευθούν σε δείγματα ασθενών που παρουσίαζαν για πρώτη φορά νευρολογικά συμπτώματα αλλά όχι στη μετέπειτα πορεία της ασθένειας. Αργότερα, άρχισε η μελέτη κάποιων μηχανισμών αντιμετώπισης  των ιών στους ασθενείς με ΣΚΠ συγκριτικά με μη ασθενείς, και πιο συγκεκριμένα των κυττάρων ΝΚ (φυσικά φονικά κύτταρα η Natural killer cells) και των Toll-like Receptors, πρωτεϊνών ειδικευμένων στην αναγνώριση πρωτεϊνών μικροβιακής/ ιογενούς προέλευσης με σκοπό την εύρεση γενετικών διαφορών στο γονιδίωμα των ΝΚ κυττάρων, που θα μπορούσαν να θεωρηθούν βοηθητικοί δείκτες για έγκαιρη διάγνωση της ΣΠΚ.
Η μελέτη συνέχισε σε επίπεδο μελέτης των αντισωμάτων EBV σε ασθενείς με ΣΚΠ. 

Σημαντικό κομμάτι των ερευνητικών προσπαθειών της Δρ. Χριστίνας Χριστοδούλου ήταν η συνεργασία της με τον Ανώτερο Νευρολόγο Δρ. Μάριο Παντζαρή, με τον οποίο εργάστηκε στενά για την μελέτη του ρόλου των ιών στην δημιουργία αλλά και εξέλιξη της ΣΠΚ, το ρόλο των αντισωμάτων εναντίων ιών, αλλά και για το ρόλο των αυτό-αντισωμάτων στην ΣΚΠ.

Σ αυτές τις μελέτες είναι εμφανές ότι μεγαλύτερο ποσοστό αντισωμάτων κατά του EBV έχουν οι ασθενείς με ΣΚΠ παρά οι μη ασθενείς. Επίσης μελετήθηκε το γονιδίωμα του EBV σε κύτταρα Β,  ασθενών  και μη ασθενών. Χαρακτηριστικές μεταλλάξεις/απώλεια νουκλεοτιδίων στο γονιδίωμα του EBV βρέθηκαν σε σημεία του γονιδιώματος του ιού που ελέγχουν την μονιμοποίηση του ιού στα κύτταρα Β και να είναι χαρακτηριστικές στελέχους του EBV συχνού σε ασθενείς με ΠΣ. 

Συνεργασίες ανέπτυξε η Δρ. Χριστοδούλου και με τους συναδέλφους Καθ. Κ. Κυριάκου και Καθ. Κ. Κλεόπα. Με τον πρώτο, σε Παγκύπρια μελέτη στον καρκίνο του μαστού ανέλαβε την μοριακή μελέτη των γονιδίων BRCA1 και BRCA2 και με τον Καθ. Κλεόπα έλαβε μέρος στις μελέτες και προσπάθειες της ομάδας του στη γονιδιακή θεραπεία νευρολογικών ασθενειών.

Παράλληλα, οι μελέτες μοριακής επιδημιολογίας ενδιέφεραν πάντοτε την Δρ. Χριστοδούλου γιατί  βοηθούν πάντοτε στις διαγνώσεις αλλά και στην πρόληψη των ιογενών λοιμώξεων. Έτσι, τροχοδρόμησε στο Τμήμα μελέτη παρακολούθησης των εντεροϊών για δύο κυρίως λόγους: α) για συστηματική παρακολούθηση, επιτήρηση των εντεροϊών με τη συλλογή, ανάλυση και τη διάδοση των αποτελεσμάτων με σκοπό την πρόληψη επιδημιών και β) ειδικότερα να λαμβάνουμε μέρος στο πρόγραμμα της WHO “Eradication of Poliovirus” με επιτήρηση και ταυτοποίηση των στελεχών αν και εφόσον συναντήσουμε εργαστηριακά πολιοϊό σε κλινικά ή περιβαλλοντικά δείγματα.

Γι’ αυτή τη δραστηριότητα του ΙΝΓΚ, η Δρ Χριστίνα Χριστοδούλου ως εμπειρογνώμονας στους εντεροϊούς και ειδικότερα στον Πολιοϊό, διετέλεσε μέλος της «Εθνικής επιτροπής για την παρακολούθηση και εξάλειψη του Πολιοϊού» από το 1998 μέχρι το 2024.

Αξίζει να αναφερθεί ότι, η Χριστίνα Χριστοδούλου κατά τη διάρκεια της ερευνητικής της πορείας κατάφερε να εξασφαλίσει γύρω στις 30 ερευνητικές χορηγίες  ως Κύριος Ερευνητής (Principal Investigator) ή ως Συν ερευνητής (Co-Investigator) από Διεθνείς αλλά και Εθνικούς Φορείς.

Η Δρ Χριστίνα Χριστοδούλου συνέχισε μέχρι σήμερα να τροχοδρομεί επιδημιολογικές μοριακές μελέτες σε διάφορους ιούς που απασχόλησαν την Δημόσια Υγεία στην Κύπρο όπως μελέτες για τους ιούς του αναπνευστικού συστήματος και άλλους (RSV, H1N1, Rhinovirus, SARS-CoV2) οι οποίες δημοσιεύθηκαν στον διεθνή επιστημονικό Τύπο.

Δ) ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ
Η Δρ. Χριστίνα Χριστοδούλου, άρχισε να υπηρετεί την Σχολή του ΙΝΓΚ όταν το 2015 πρότεινε το μάθημα «Molecular Virology and Immunology». Σε στενή συνεργασία με την ομάδα της έθεσαν στη διάθεση των φοιτητών ένα μάθημα 26 διαλέξεων που κάλυπτε τις σημαντικότερες οικογένειες ιών όπως επίσης της βασικές αρχές της Ανοσολογίας. Το επόμενο βήμα της Δρ. Χριστοδούλου για τη Ακαδημαϊκή εκπαίδευση στο ΙΝΓK ήταν ένα καινούργιο μεταπτυχιακό αφιερωμένο στη Βιοτεχνολογία (MSc Biotechnology). Για τη υλοποίηση αυτού του προγράμματος η Δρ. Χριστοδούλου πρότεινε συνεργασία σε ειδικούς για να καλύψουν τομείς που ήταν επιθυμητό να περιλαμβάνονται στο MSc Biotechnology αλλά δεν υπήρχαν στο ΙΝΓΚ. Σήμερα, το MSc Biotechnology προσφέρεται από τη Σχολή του ΙΝΓΚ με συνεργάτες από Ακαδημαϊκούς χώρους αλλά και από τη βιομηχανία, όπως το Ινστιτούτο Γεωργικών Ερευνών, τη Φαρμακευτική Σχολή του Πανεπιστημίου Λευκωσίας , το Νηρέας-Διεθνές Κέντρο Έρευνας Νερού της Σχολής Μηχανικών του Πανεπιστημίου Κύπρου αλλά και τη Γαλακτοβιομηχανία Χαραλαμπίδης Κρίστης, την Βιομηχανία τροφίμων Ζορπάς, το Οινοποιείο Ζαμπάρτας. Το MSc Biotechnology άρχισε τη λειτουργία του το 2023 αφού φυσικά πέτυχε και έγκριση από τη ΔΙΠΑΕ. 

Δεν θα μπορούσαμε να κλείσουμε αυτό το χαιρετισμό προς τη συνάδελφο Χριστίνα Χριστοδούλου, άνθρωπο που δούλεψε 30 χρόνια στην υπηρεσία του κοινωνικού συνόλου, που δημιούργησε το Τμήμα Μοριακής Ιολογίας και του οποίου διετέλεσε 30 χρόνια επικεφαλής, αφήνοντας πίσω της πολλές δημοσιεύσεις σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά, ένα πρωτοποριακό μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών (MSc Biotechnology) και που καθιέρωσε τη θέση του τμήματος στη Δημόσια Υγεία ως α) Εργαστήριο Αναφοράς Poliovirus/Non Polio Enteroviruses και Εργαστήριο Αναφοράς SARS-CoV2 του Υ. Υγείας, και β) Operational Contact Point (OCP) στο ECDC προτεινόμενο από το Υπουργείο Υγείας, χωρίς να την ευχαριστήσουμε θερμά και να της ευχηθούμε κάθε καλό στη μετέπειτα πορεία της.