Biochemical Genetics Department

Η 28η Ιουνίου έχει καθιερωθεί ως Παγκόσμια Ημέρα Ενημέρωσης και Ευαισθητοποίησης για την Φαινυλκετονουρία. Η επιλογή της συγκεκριμένης μέρας έχει έντονο συμβολικό χαρακτήρα καθώς είναι η γενέθλια ημέρα δύο πρωτοπόρων επιστημόνων, του Robert Guthrie και του Horst Bickel, οι οποίοι είχαν καθοριστική συμβολή στην ανίχνευση της νόσου και την αποτελεσματική διαχείριση των ασθενών αντίστοιχα.

Η φαινυλκετονουρία (Phenylketonuria ή PKU) είναι ένα κληρονομικό μεταβολικό νόσημα που προκαλείται από ανεπάρκεια του ενζύμου υδροξυλάση της φαινυλαλανίνης. Κληρονομείται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο και οφείλεται σε γενετικές παραλλαγές στο γονίδιο PAH.  Το ένζυμο υδροξυλάση της φαινυλαλανίνης που κωδικοποιείται από το συγκεκριμένο γονίδιο καταλύει τη μετατροπή του αμινοξέος φαινυλαλανίνη στο αμινοξύ τυροσίνη στην παρουσία του συμπαράγοντα τετραϋδροβιοπτερίνη (BH4). Συνεπώς, η ανεπάρκεια του ενζύμου ή του συμπαράγοντα έχει σαν αποτέλεσμα τη συσσώρευση αυξημένων ποσοτήτων φαινυλαλανίνης στον οργανισμό. Η συσσώρευση αυτή της φαινυλαλανίνης μπορεί να προκαλέσει σοβαρή νοητική υστέρηση, διαταραχές συμπεριφοράς, επιληπτικές κρίσεις και άλλα νευρολογικά προβλήματα.  

Όσον αφορά τη γενετική και βιοχημική της αιτιολογία καθώς και την ανίχνευση και διαχείριση των ασθενών, η φαινυλεκτονουρία συνδυάζει χαρακτηριστικά που την έχουν καθιερώσει ως πρότυπο νόσημα στην κατηγορία των ενδογενών διαταραχών του μεταβολισμού. Με επίπτωση που κυμαίνεται μεταξύ 1 στις 10 000 – 15 000 γεννήσεις, η φαινυλκετονουρία είναι το συχνότερο κληρονομικό μεταβολικό νόσημα. Σημείο αναφοράς για τη διαχείριση της νόσου αποτελεί η πρωτοποριακή έρευνα του Horst Bickel το 1953, ο οποίος για πρώτη φορά έδειξε ότι η χορήγηση διαιτητικού σκευάσματος από το οποίο αφαιρέθηκε η φαινυλαλανίνη μειώνει τα επίπεδα του αμινοξέος αυτού στο αίμα και βελτιώνει την κλινική εικόνα των ασθενών. H ύπαρξη αποτελεσματικής θεραπείας μέσω δίαιτας οδήγησε στην ανάγκη του εντοπισμού των ασθενών κατά την νεογνική περίοδο έτσι ώστε να επιτυγχάνεται το μέγιστο θεραπευτικό αποτέλεσμα και να αποτρέπονται οι μόνιμες νευρολογικές βλάβες. Ο Robert Guthrie ήταν αυτός που άνοιξε το δρόμο για την εφαρμογή των πρώτων νεογνικών ανιχνευτικών προγραμμάτων αρχικά στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και στη συνέχεια σχεδόν σε όλες τις υπόλοιπες αναπτυγμένες χώρες. 

Στην Κύπρο η ανεπάρκεια της υδροξυλάσης της φαινυλαλανίνης επηρεάζει περίπου 1 στις 10 000 γεννήσεις. Η διάγνωση και διαχείριση των ασθενών απαιτεί τη συνεργασία διαφόρων φορέων. Ο εντοπισμός των ασθενών επιτυγχάνεται αρχικά μέσω του νεογνικού ανιχνευτικού προγράμματος που διενεργείται από το Κέντρο Προληπτικής Παιδιατρικής «Αμερίκος Αργυρίου». Η διάγνωση επιβεβαιώνεται από το Τμήμα Βιοχημικής Γενετικής του Ινστιτούτου Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου με βιοχημικές και γενετικές εργαστηριακές αναλύσεις. Η διαχείριση των ασθενών περιλαμβάνει κλινική αξιολόγηση και διαιτολόγιο χαμηλής περιεκτικότητας σε φαινυλαλανίνη που συντονίζεται από το Ιατρείο Ενδογενών Διαταραχών του Μεταβολισμού του Νοσοκομείου Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ΙΙΙ σε συνεργασία με κλινικό διαιτολόγο. Τα επίπεδα φαινυλαλανίνης στους ασθενείς παρακολουθούνται σε τακτά χρονικά διαστήματα και η δίαιτα ρυθμίζεται αναλόγως.

Γαβριέλλα Μαυρικίου
Εργαστηριακός Επιστημονικός Λειτουργός ΙΙΙ  
Τμήμα Βιοχημικής Γενετικής