Biochemical Genetics Department

Τα κληρονομικά μεταβολικά νοσήματα (ΚΜΝ) αποτελούν μια μεγάλη ομάδα  με πάνω από 1400 κληρονομικά νοσήματα (περίπου το 20% των γενετικών ασθενειών). Παρόλο που η συχνότητά τους είναι χαμηλή (1:10,000- 1:300,000 γεννήσεις) εντούτοις, λόγω του μεγάλου αριθμού τους, σαν ομάδα επηρεάζουν περίπου 1 σε κάθε 1000 νεογέννητα. Τα νοσήματα αυτά οφείλονται συνήθως στην έλλειψη ή δυσλειτουργία ενός από τα εκατοντάδες ένζυμα που εμπλέκονται στο μεταβολισμό. Τα πιο πολλά εκδηλώνονται στην βρεφική ή νηπιακή ηλικία με σοβαρές αναπτυξιακές ή νευρολογικές επιπτώσεις, και μπορεί να συνοδεύονται από πνευματική καθυστέρηση ή να καταλήξουν σε πρόωρο θάνατο. Η έγκαιρη διάγνωση των ΚΜΝ είναι πολύ σημαντική γιατί ένας αριθμός από αυτά μπορεί να αντιμετωπισθεί με ειδική δίαιτα ή φαρμακευτική αγωγή. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει θεραπεία, η έγκαιρη διάγνωση επιτρέπει τη γενετική συμβουλευτική και την πρόληψη μέσω της προγεννητικής διάγνωσης. 

Το Τμήμα Βιοχημικής Γενετικής του Ινστιτούτου Νευρολογίας & Γενετικής Κύπρου είναι το Κέντρο Αναφοράς για την εργαστηριακή διερεύνηση των ΚΜΝ στην Κύπρο. Ξεκίνησε την λειτουργία του το 1990 και σταδιακά εισήγαγε ένα ευρύ φάσμα εξειδικευμένων αναλύσεων για τη διάγνωση και παρακολούθηση των ΚΜΝ. Είναι το μόνο εργαστήριο του είδους του στην Κύπρο και αυτό του επέτρεψε να έχει μια σφαιρική εικόνα των ΚΜΝ στο νησί και να δημιουργήσει ένα αρχείο με όλα τα διαγνωσμένα περιστατικά. Σε πρόσφατη δημοσίευσή του το Τμήμα Βιοχημικής Γενετικής παρουσίασε τα αποτελέσματα της δουλειάς του στα 33 χρόνια λειτουργίας του, από 1990 μέχρι το τέλος του 2022 (DOI: 10.1016/j.ymgmr.2024.101083).

Σε αυτά τα 33 χρόνια διερευνήθηκαν 7.388 ασθενείς, εκ των οποίων το 86% ήταν βρέφη και παιδιά και το 14% ενήλικες. Ποσοστό 96,5% ήταν Κύπριοι και 3,5% ήταν αλλοδαποί. Διαγνώστηκαν 200 περιστατικά με 66 διαφορετικές ασθένειες. Το 80,5% των διαγνωσθέντων είναι Κύπριοι, το 17% αλλοδαποί και το 2,5% προέρχονται από μικτούς γάμους. Απ’ ότι μπορέσαμε να εξακριβώσουμε 40 ασθενείς έχουν αποβιώσει (20%).

Ο ελάχιστος επιπολασμός των ΚΜΝ στην Κύπρο έχει υπολογιστεί στο 53,3 ανά 100, 000 γεννήσεις. Ο μέσος επιπολασμός των ΚΜΝ σε παγκόσμιο επίπεδο έχει υπολογιστεί στο 50,9 ανά 100, 000 γεννήσεις, κυμαίνεται από 6,75 στη Γερμανία μέχρι 311 στη Σιγκαπούρη. 

Με την πάροδο των χρόνων υπήρξε μια σημαντική αύξηση στον αριθμό των διαγνώσεων. Διαγνώστηκαν 42 περιστατικά τα πρώτα δέκα χρόνια και 90 περιστατικά τα τελευταία δέκα χρόνια. Αυτή η αύξηση μπορεί να αποδοθεί σε διάφορους παράγοντες. Σίγουρα αυξήθηκε η ευαισθητοποίηση των γιατρών για τα ΚΜΝ και κατ’ επέκταση ο αριθμός των ασθενών που παραπέμπονταν για εργαστηριακή διερεύνηση. Ένας άλλος παράγοντας ήταν η αύξηση στον αριθμό των αλλοδαπών που διαμένουν στην Κύπρο. Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή πληθυσμού, το 2021, 21,1% του πληθυσμού της Κύπρου είναι αλλοδαποί. Ένα μεγάλο ποσοστό από αυτούς προέρχονται από την Μέση Ανατολή, κυρίως την Συρία. Οι λαοί αυτοί έχουν μεγάλο ποσοστό ενδογαμίας και δημιουργούν μεγάλες οικογένειες, με αποτέλεσμα τη ψηλή συχνότητα κληρονομικών νοσημάτων. Επίσης, η εισαγωγή του WES (αλληλούχιση όλων των εξoνίων του γονιδιώματος) έχει συνεισφέρει στην αύξηση των διαγνώσεων, με αρκετές διαγνώσεις να γίνονται πρώτα μοριακά και να επιβεβαιώνονται βιοχημικά. 

 Κληρονομικά Μεταβολικά Νοσήματα που διαγνώστηκαν στην Κύπρο (% ολικού αριθμού διαγνώσεων)

Η πιο συχνή κατηγορία ΚΜΝ που διαγνώστηκαν στην Κύπρο είναι αυτή των διαταραχών στο μεταβολισμό των αμινοξέων με ποσοστό 41,0%. Σε αυτή την κατηγορία η πιο συχνή ασθένεια είναι η φαινυλκετονουρία (14,0%) και ακολουθεί η γλουταρική οξυουρία τύπου Ι (5,5%) και η νόσος με οσμή ούρων σαν από σιρόπι σφενδάμου (MSUD) με ποσοστό 4,0%.

Στη δεύτερη θέση, με ίσα ποσοστά (16,5%), είναι η κατηγορία των διαταραχών στην αποδόμηση πολύπλοκων μορίων και οι διαταραχές στο μεταβολισμό των υδατανθράκων. Στην πρώτη κατηγορία πιο συχνό νόσημα είναι η γαγγλιοσίδωση GM1 (2,0%) και στη δεύτερη κατηγορία η γαλακτοζαιμία (7,2%). Ακολουθούν οι μιτοχονδριακές παθήσεις με ποσοστό 10,5% και οι διαταραχές στο μεταβολισμό των βιταμινών με ποσοστό 5,5%. 

Κάποιες ασθένειες παρουσιάζονται με σχετικά ψηλή συχνότητα στον Κυπριακό πληθυσμό. Βρήκαμε ψηλή συχνότητα φορέων της νόσου Sandhoff στους Κύπριους Μαρωνίτες, όπου 1 στους 7 είναι φορέας, ενώ η συχνότητα φορέων στους Ελληνοκύπριους είναι 1 στους 115. Όλοι οι φορείς στη Μαρωνίτικη κοινότητα έφεραν την ίδια μετάλλαξη, κάτι που μπορεί να αποδοθεί στο Φαινομένο του Ιδρυτή.

Ακόμη ένα κληρονομικό μεταβολικό νόσημα με αυξημένη συχνότητα σε συγκεκριμένη κοινότητα της Κύπρου είναι η νόσος γαγγλιοσίδωση GM1. Βρήκαμε αυξημένη συχνότητα φορέων στο χωριό Πελένδρι της επαρχίας Λεμεσού, όπου 1 στους 12 κατοίκους είναι φορέας. Όλοι οι φορείς έφεραν την ίδια μετάλλαξη η οποία είναι μια μετάλλαξη που έχει εντοπιστεί και στην Μάλτα, όπου η γαγγλιοσίδωση GM1 είναι η πιο συχνή γενετική ασθένεια. 

Κάποιες ασθένειες βρέθηκαν σε σχετικά χαμηλή συχνότητα ή δεν βρέθηκαν καθόλου. Π.χ δεν βρήκαμε κανένα περιστατικό με MCAD deficiency (ανεπάρκεια αφυδρογονάσης άκυλο-CoA μεσαίας αλύσου), παρόλο που είναι μια ασθένεια με σχετικά ψηλή συχνότητα στους Καυκασιανούς πληθυσμούς. Δεν βρήκαμε επίσης κανένα περιστατικό με διαταραχή γλυκοζυλίωσης. 

Μαζί με συνεργάτες μας στις ΗΠΑ και το Ισραήλ, περιγράψαμε πρόσφατα ένα νέο κληρονομικό μεταβολικό νόσημα το οποίο οφείλεται σε διαταραχή στη μεταφορά του χαλκού στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Η ασθένεια χαρακτηρίστηκε πλήρως σε κλινικό, βιοχημικό και μοριακό επίπεδο (DOI: 10.1093/hmg/ddac156).

Ο αριθμός των διαγνώσεων ασθενών με ΚΜΝ στην Κύπρο αναμένεται να αυξηθεί τα επόμενα χρόνια με την επέκταση του Νεογνικού Ανιχνευτικού Προγράμματος και την ευρεία χρήση της Αλληλούχισης Επόμενης Γενιάς.

Δρ Ανθή Δρουσιώτου
Ομότιμη Καθηγήτρια
Ιδρύτρια & πρώην Διευθύντρια Τμήματος Βιοχημικής Γενετικής ΙΝΓΚ