Neuroepidemiology Department

Η αμυοτροφική πλευρική σκλήρυνση (ALS), γνωστή και ως νόσος του Lou Gehrig, είναι μια σπάνια αλλά πολύ σοβαρή νευροεκφυλιστική πάθηση. Προκαλεί προοδευτική αδυναμία των μυών, δυσκολία στην ομιλία, την κατάποση και την αναπνοή, οδηγώντας τελικά σε παράλυση. Παρότι η νόσος προσβάλλει σχετικά λίγα άτομα σε σχέση με άλλες νευρολογικές παθήσεις, έχει τεράστια επίδραση στους ασθενείς και τις οικογένειές τους. Σήμερα, δεν υπάρχει θεραπεία που να σταματά ή να αναστρέφει την ALS. Ωστόσο, η γενετική έρευνα παίζει καθοριστικό ρόλο στο να κατανοήσουμε γιατί εμφανίζεται η νόσος, πώς εξελίσσεται και πώς μπορούμε να σχεδιάσουμε εξατομικευμένες θεραπείες στο μέλλον.

Οι περισσότερες περιπτώσεις ALS (περίπου 85–90%) εμφανίζονται χωρίς να υπάρχει οικογενειακό ιστορικό — αυτές ονομάζονται σποραδικές (sALS). Ωστόσο, το υπόλοιπο 10–15% είναι κληρονομικές (fALS), δηλαδή οφείλονται σε συγκεκριμένες γενετικές μεταλλάξεις που μεταβιβάζονται μέσα στις οικογένειες. Από τη δεκαετία του 1990, οι επιστήμονες σε όλο τον κόσμο έχουν εντοπίσει πάνω από 50 γονίδια που σχετίζονται με την ALS. Αυτά τα γονίδια δεν έχουν την ίδια σημασία σε όλους τους πληθυσμούς — γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό κάθε χώρα να μελετά τα δικά της γενετικά δεδομένα. Έτσι, μπορούμε να γνωρίζουμε ποια γονίδια παίζουν τον μεγαλύτερο ρόλο και να στοχεύουμε καλύτερα τη διάγνωση και τη θεραπεία.

Ερευνητές από τα Τμήματα Νευρογενετικής, Νευροεπιδημιολογίας και Νευροεπιστημών του Ινστιτούτου Νευρολογίας και Γενετικής  Κύπρου πραγματοποίησαν την πρώτη εκτεταμένη μελέτη για τη γενετική της ALS στη χώρα μας. Από το 2020 έως το 2023, μελέτησαν 89 άτομα με ALS από διάφορες περιοχές της Κύπρου. Έγιναν εξειδικευμένες γενετικές εξετάσεις DNA για τον εντοπισμό μεταλλάξεων σε γνωστά γονίδια που σχετίζονται με τη νόσο. Στόχος ήταν να χαρτογραφηθεί το “γενετικό αποτύπωμα” της ALS στον κυπριακό πληθυσμό.

Η ανάλυση αποκάλυψε σημαντικά και πολύ ενδιαφέροντα ευρήματα. Περίπου το 28% των ασθενών είχαν κάποια γνωστή γενετική μετάλλαξη που σχετίζεται με την ALS, δηλαδή περίπου ένας στους τέσσερις ασθενείς. Το γονίδιο C9orf72 ήταν ο «πρωταγωνιστής», καθώς ευθυνόταν για το 22% των περιπτώσεων. Αυτό το γονίδιο έχει αναγνωριστεί διεθνώς ως μία από τις πιο συχνές αιτίες ALS στην Ευρώπη και εμφανίζεται τόσο σε οικογενειακές όσο και σε σποραδικές μορφές της νόσου.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι η συγκεκριμένη μετάλλαξη ήταν πιο συχνή στις γυναίκες στην Κύπρο, κάτι που διαφέρει από την παγκόσμια εικόνα όπου η νόσος επηρεάζει συχνότερα άνδρες. Επιπλέον, βρέθηκαν σπάνιες μεταλλάξεις σε άλλα γονίδια, όπως TARDBP, TBK1, FIG4, GLT8D1 και BICD2, το καθένα σε περίπου 1% των ασθενών. Δεν εντοπίστηκαν μεταλλάξεις σε δύο από τα πιο γνωστά ευρωπαϊκά γονίδια της ALS, το SOD1 και το FUS, γεγονός που υποδηλώνει μια μοναδική γενετική εικόνα για την Κύπρο.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της μελέτης ήταν το ποσοστό των οικογενειακών περιστατικών ALS. Το 24% των ασθενών είχαν ιστορικό της νόσου σε άλλα μέλη της οικογένειας. Αυτό το ποσοστό είναι ένα από τα υψηλότερα που έχουν καταγραφεί ποτέ παγκοσμίως, υποδεικνύοντας ότι οι γενετικοί παράγοντες έχουν ακόμη μεγαλύτερη σημασία στον κυπριακό πληθυσμό από ό,τι σε πολλές άλλες χώρες.

 
Figure 1: Περίληψη των γενετικών ευρημάτων σε οικογενείς και σποραδικούς ασθενείς με ALS στην Κύπρο.

Η μελέτη κατέγραψε και βασικούς επιδημιολογικούς δείκτες. Η επικράτηση, δηλαδή ο συνολικός αριθμός ζωντανών περιστατικών, ήταν 6,6 ανά 100.000 άτομα, ενώ η ετήσια επίπτωση, δηλαδή οι νέες περιπτώσεις ανά έτος, ήταν 1,38 ανά 100.000 άτομα. Η κατανομή φύλου ήταν ισόποση μεταξύ ανδρών και γυναικών. Τα νούμερα αυτά είναι παρόμοια με τον μέσο όρο των ευρωπαϊκών χωρών, αλλά η γενετική κατανομή των περιστατικών είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική για την Κύπρο.

Η συγκεκριμένη μελέτη αποτελεί το πρώτο ολοκληρωμένο “γενετικό πορτρέτο” της ALS στην Κύπρο. Τα αποτελέσματα βοηθούν στην πιο στοχευμένη διάγνωση, καθώς οι γιατροί μπορούν να ζητούν πιο συγκεκριμένες γενετικές εξετάσεις για έγκαιρη ανίχνευση της νόσου. Παράλληλα, ανοίγουν τον δρόμο για εξατομικευμένες θεραπείες, καθώς κάθε γενετική μετάλλαξη μπορεί να ανταποκρίνεται διαφορετικά σε θεραπείες. Υποδεικνύουν επίσης ότι μπορεί να υπάρχουν και άλλοι, άγνωστοι γενετικοί παράγοντες που επηρεάζουν τον κυπριακό πληθυσμό, κάτι που χρειάζεται περαιτέρω έρευνα.

Κάθε μετάλλαξη που εντοπίζεται μας φέρνει πιο κοντά σε νέες θεραπείες, σε καλύτερη ποιότητα ζωής για τους ασθενείς και σε εξατομικευμένη ιατρική, προσαρμοσμένη στις ανάγκες κάθε ατόμου. Οι ερευνητές του Ινστιτούτου Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου επισημαίνουν την ανάγκη να συνεχιστεί αυτή η προσπάθεια σε ακόμα μεγαλύτερη κλίμακα, ώστε να ανακαλυφθούν και νέα, τοπικά σημαντικά γονίδια. Αυτό θα μπορούσε να καταστήσει την Κύπρο πρότυπο κέντρο έρευνας για τη γενετική της ALS στην περιοχή της Μεσογείου.

Παρότι η ALS παραμένει μια δύσκολη και σοβαρή ασθένεια, η πρόοδος της γενετικής έρευνας δείχνει ότι υπάρχει ελπίδα. Η γνώση των αιτιών της νόσου είναι το πρώτο βήμα για να μπορέσουμε, μια μέρα, να τη σταματήσουμε. «Η κατανόηση του γενετικού υπόβαθρου της ALS μπορεί να οδηγήσει σε θεραπείες που δεν θα είναι ίδιες για όλους, αλλά κατάλληλες για τον κάθε ασθενή ξεχωριστά», σημειώνουν οι ερευνητές.

https://www.nature.com/articles/s41598-024-80851-y. 

Χριστιάνα Χριστοδούλου
Associate Scientist - Τμήμα Νευροεπιδημιολογίας